जाम्बिया-जाम्बेजी मैत्री पुल । यही पुलबाट तल जाम्बेजी नदिमा बञ्जी जम्प गरिन्छ । तस्वीर: सौजन्य ।

बञ्जी जम्पका बारेमा लिभिङ्स्टोनमा अनौठो चर्चा रहेछ । भिक्टोरीया फल्स आइपुग्नु अघि जाम्बेजी नदिले मुसोकोट्वाने, सेकुटी र मुकुनी चिफडम पार गर्नुपर्छ । जाम्बियामा चिफडम भनेको गाबिस भनेजस्तै हो, र चिफ भनेको त्यहांको प्रमुख कार्यकारी हो । चिफलाई रोयल हाइनेश भनेर सम्बोधन गरिन्छ राजकीय सम्मान दिइन्छ । कसैले आफ्नो अपमान गरेको महसुस भएमा त्यसलाई कारवाही गर्ने अधिकार चिफलाई प्राप्त हुन्छ ।

भिक्टोरीया फल्स नजिकै जाम्बिया र जिम्बावे जोड्ने मैत्री पुल छ । जाम्बेजी नदिमाथि बनेको यो पुल नदि भन्दा धेरै माथिको उचाईमा छ । त्यसैले यहांबाट बञ्जी जम्प हान्ने ब्यवस्था गरिएछ । यो क्षेत्रका चिफसंग बञ्जी जम्प कम्पनीका मान्छेहरुले बञ्जीबारे ब्याख्या गरेछन् । चिफलाई पनि एक पटक त हान्नु पो पर्यो के हुंदो रहेछ भनेर सुर चढेछ । उनी आफ्ना दुई बडिगार्डसंगै पुलमा आएछन् । एकदमै खातिरदारी गर्दै बञ्जी आयोजकले उनको शरीरमा बेल्ट बांधेछन् । खुट्टामा रोप कसेछन्, क्यामेराले फोटो खिचेछन् र माथिबाट ठेलिदिएछन् । चिफ उधों मुन्टो परेर खोला तिर फालिएछन् । खुट्टामा बांधिएको इलाष्टिकवाला रोपको सहायताले चार पांच पटक तलमाथि गर्दै खोला तर्फ मुन्टो फर्काएर छुत्ती खेलाईसकेपछि आयोजकले चिफलाई माथि तानेछन् ।

माथि चिफ आइपुग्दा थाहा भएछ, चिफ त जाम्बेजी नदि माथि छुत्ती खेल्दा गम्भीर समस्यामा पो परेका रहेछन् । उनी नदितिर हुत्याइएपछि, उनको पेट वाउंडिएछ र जवाफ दिएछ, फलस्वरुप उनलाई बञ्जी जम्पिङ् अवधिमै टुर्रे छुटेछ । तल सकुशल गएका चिफ त फर्किदा ठसठसी गनाउने भएर पो आइपुगेछन् । अब भने कर्मचारीले हांसो थाम्न सकेनछन्, हासौं, चिफको मानहानी गरेकोमा कारवाहीमा परिने डर, नहासौं चिफको हरिबिजोग । हांस्न खोज्दा रहेछन्, फेरी हिक्क हिक्क गर्दै हांसो रोक्दा रहेछन् । पुल माथि आइपुगेपछि बडीगार्डहरुलाई पनि कर्मचारीलाई झैं समस्या भएछ । तर पनि उनीहरु हिक्क, हिक्क गर्दै हासेछन् । आफैले गाडी चलाएर हिडेका चिफ फेरी फर्केर आएका छैनन् रे ।

भिक्टोरीया फल्स घुमिसकेपछि मैले गाइडलाई भनें, अब बञ्जी हान्न जाउं । उसले मैले बञ्जी हान्छु भनेर पत्याएन, यो कथा सुन्न पाइयो । अरुले बञ्जी जम्प हानेको देखेपछि मलाई पनि रहर त लागेको थियो, पछि फेरी चिफको कथा सम्भिएं, र मैले बञ्जी हान्ने मनसाय त्यागिदिएं । सोच्दैछु, हाने पनि बञ्जी जम्प नेपालकै द लाष्ट रिसोर्टमा गएर हानौंला । आफ्नै देशमा हान्दा त चिफको जस्तो अवस्था सृजना नहोला कि ।

भिक्टोरीया फल्स मोसी-ओया-टुन्या राष्ट्रिय निकुञ्ज भित्र पर्दछ । मोसी-ओया-टुन्या भनेको स्थानीय टोङ्गा भाषामा धुंवाहरुको मुस्लो हो । एक सेकेण्डमा करोडौं लिटर पानी १ सय ३ मिटरको उचाईबाट तल र्झछ । यसरी झरेको पानी एक अर्कामा ठोक्किएर बाछिटा भै धेरै परपरसम्म पुग्छ । यो बाछिटा ४ सय मिटर उचाईसम्म जान्छ । यसरी गएको बाछिटा धुंवाको मुस्लो झैं देखिन्छ । आकाशमा बादल लागेजस्तो यो दृश्य फल्स देखि ३० किलोमिटर टाढाबाट समेत देख्न सकिन्छ ।

भिक्टोरीया फल्स प्रवेशद्धार नजिकै डाक्टर डेभिड लिभिङ्स्टोनको प्रतिमा छ । यो फल्स उनैले पत्ता लगाएका हुन् । सन् १८५८ देखि ६४ सम्मको उनको Africa अन्वेषणका क्रममा सन् १८५५ मा यो फल्स पत्ता लागेको हो । पछि बि्रटेनकी तत्कालिन महारानीको नाममा यसको नाम रहन गएको हो ।

भिक्टोरीया फल्स घुम्न जांदा रेनकोट लगाएर जानु पर्छ होइनभने, फल्सको बाछिटाले निथ्रुक्कै बनाउंछ । पार्क भित्र एकातर्फबाट फल्स हेर्ने बाटो बनाइएको छ भने अर्को तर्फ जाम्बिया-जिम्बावे मैत्री पुल, जाम्बेजी नदी र अन्य प्राकृतिक दृश्य हेर्ने गोरेटो छ । नदिबाट पानी तल खस्दा आएको आवाज, त्यसबाट बाफ झैं निस्कने बाछिटा र त्यसमा सधैं बनिरहने इन्द्रधनुष साच्चै मनमोहक देखिन्छन् । यहां आएपछि मैले मनमनै यौटा निर्णय गरें, म फेरी जीवनमा अर्को पटक यो फल्स घुम्न आउनेछु ।

Please click on this link for more photos:

लौ हेर्नुहोस्, ठूला ठूला नोटहरु । फोटो -भूमि भण्डारी

एक, दश, सय, हजार, दश हजार, लाख भनेर गन्दै जांदा अरब, खरब, दश खरब पछि के आउंछ ? खै के आउंछ, के आउंछ । मलाई यत्रो हिसाब कहिल्यै गर्नु परेको थिएन, अनि कसरी थाहा हुन्छ । भिक्टोरिया फल्सको बाहिरका क्यूरियो पसलमा यस्ता नोट बेच्न राखिएका थिए । मैले नोट उठाएं र गन्न थालें, सय खरब जिम्बावे डलरको नोट सबभन्दा ठूलो नोट रहेछ ।

यस्तो अचम्मको नोट त किन्नु पर्छ भनेर यस्को दाम सोधें । पसले यौटाको दश डलर भन्दै थियो । मैले भनें-’तिम्रो यो नचल्ने नोट त कागज बराबर त हो नि, के को दश डलर ?’ बारगेनिङ गर्दा गर्दा मैले ५ बटा नोटहरु बीसहजार क्वाचा (तीन सय बीस नेपाली रुपैया) मा फुत्काएं । नोट किनेपछि धेरै बेर, धेरै पटक र धेरै दिन ती नोटहरुलाई हेरेर सोचिरहेको छु, यी रोवर्ट मुगावे भन्ने मान्छेले यस्ता खरबौंका नोट निकालेर गर्न चांही के खोजेका होलान् ।

जिम्बावेमा रोर्वट मुगावे र चांगाराई भन्ने दुई ब्यक्ति राजनैतिक रुपमा शक्तिशाली छन् । गएको चुनावमा मुगावेको पार्टी अगाडी आयो, उनी राष्ट्रपति भए । चांगाराईको पराजय भयो । पराजय पछि मुगावेसंग कसरी बदला लिने भनेर चांगाराईले योजना बनाउदै गर्दा, मुगावेले सबै गोराहरुको सम्पति कब्जा गरेर भूमिहीनहरुलाई बितरण गर्ने क्रान्तिकारी योजना ल्याए । बि्रटिस साम्राज्यको अधिनमा हुंदा रोडेशिया नामले चिनिएको जिम्बावे स्वतन्त्र भएपछि पनि केही गोराहरु त्यही देशमा बसे, उनीहरुका नाममा धेरै जमिन र सम्पति पनि थियो । सरकारसंग गरिबहरुका लागि दिन केही थिएन, तसर्थ सस्तो लोकपि्रयताका लागि सरकारले गोराहरुको सम्पति ताक्यो । यता चांगाराईलाई भने सरकारको बिरोध गर्ने राम्रो मसला मिल्यो ।

गोराहरु त शक्तिशाली थिए नै, अन्तराष्ट्रिय समुदायले समेत मुगावेले एकतन्त्रीय शासन लागू गर्न खोजेको भन्दै नाकाबन्दी गरे । मुगावे पनि के कम, समाधान ठूला ठूला नोट छापेर गर्न खोजे । नोट छापेर के को समाधान हुन्थ्यो । देशमा मुद्राSfiती बढ्यो । यौटा पाउरोटी किन्न पनि १ करोड डलर बोक्नु पर्ने भयो । त्यतिमात्र होइन देशको कूल ग्राहास्थ उत्पादन सन् २००७ र २००८ मा ऋणात्मक भयो । सहमतिमा नआउने चांगाराई र झुक्न नजान्ने मुगावेले देशलाई यस्तो स्थितिमा पुर्याएपछि सन् २००९ को सुरुमा दुबैको होस खुल्यो । मुगावे चांगाराईलाई प्रधानमन्त्री बनाउन तयार भए । त्यसपछि सोही बर्षको जनवरी देखि जिम्बावेमा दक्षिण African राण्ड र अमेरीकी डलर चल्तीमा आयो । यी खरबौं डलरका नोट सोही बर्षको अपि्रल देखि चल्न छाडे ।

अहिले भने यी नोट हामी जस्ता पर्यटकका लागि रमाइलो बनेका छन् । सन्सारका कुदै पनि देशले जिम्बावेको यो जस्तो दुर्दशा भोग्नु नपरोस् ।

बिहान दशबजे देखि १२ बजेसम्म मैले नदि किनारका हिप्पो र गोही निहाली रहें । त्यसमध्येको एक हिप्पो मेरो नजरमा परेको थियो, १० बजे देखि १२ बजेसम्म एकै पोजिसनमा नदि किनारमा त्यो हिप्पो उभिइरह्यो । अचम्म बेलुका पांच बजेतिर फेरि म नदि किनारमा जांदा त्यो हिप्पो बिहान १० बजे जुन पोजिसनमा उभिएको थियो, अहिले पनि त्यही पोजिसनमा नै थियो ।

मसंगै गएकी गेटरुडलाई त्यो हिप्पो देखाएं र भनें -’हिप्पोको जस्तो जीवन पो जीवन’ । उनले सोधिन्-’किन हिप्पोको जीवन राम्रो ?’ मैले भनें -’मान्छेको जीवन हेर्नुस् त, कति अन्तरक्रिया गर्नु पर्छ बांच्नका लागि, दिन-रात काम गर्नुपर्छ । लोभ, इश्र्या र द्वेषले मान्छेलाई कति नराम्रा कामहरु समेत गराउंछ । सधैं तनाव, झमेला र भागदौडमा समेय बितिरहेको छ हामीहरुको । त्यो हिप्पो बिहान १० बजेदेखि अहिले ५ बजेसम्म, टाउको जमिनतिर निहुर्याएर एकै पोजिसनमा बसिरहेको छ । के तपाई त्यसरी १० मिनेट बस्न सक्नुहुन्छ ?’ उनले हिप्पोले झैं जमिनतिर टाउको निहुर्याइन् र दश सेकेण्ड हिप्पो पोजिसनमा मौन बसिन् त्यसपछि जोडले हासिंन् र भनिन् -’वाह ! भूमि, तिमीले त दार्शनिक कुरा पो गर्यौ त ।’ उनले ‘हिप्पोको जस्तो जीवन पो जीवन’ भन्ने बाक्यांश बेलुका धेरैबेर दोहोर्याइ रहिन् ।

बेलाबेलामा हिप्पोले नाकबाट निकाल्ने आवाज र त्यसले मुख बाएर डोको जस्तो बनाउंदा निस्केने आवाज सांच्चीकै डल लाग्दो हुदों रहेछ । बेलाबेलामा अझ हिप्पो फाइट हेर्न पनि बेग्लै मज्जा आउंदो रहेछ । पानी भित्र उनीहरु फाइट गर्दा गर्दै डोको जस्तो मुख बाएर एक अर्कालाई आक्रमणको प्रयास गर्दा रहेछन् । सास फेर्दा निस्कने आवाज र झगडा गर्दा निस्कने आवाज डरलाग्दो भएपनि हिप्पो शान्त स्वाभावका पानी भित्र मात्रै रमाइरहने जन्तु लाग्यो मलाई ।

दक्षिण लुवाङ्वा राष्ट्रिय निकुञ्ज घुम्ने क्रममा हाम्रो गाइडले ‘यौटा चितुवाले यौटा मृग मारेर रुखमाथि लगेर हिजोदेखि त्यसको मासुको आनन्द लिइरहेको’ जानकारी दियो । नभन्दै यौटा चितुवा रुखमाथि बसेर मरेको मृगको मासु लुछिरहेको थियो । रुख तल भने यौटा हाइना ठाडो घांटी लगाएर लुन्दु्रङ्ग झुण्डिएको मृगको खुट्टो हेरिरहेको थियो । चितुवा आफ्नै तालमा थियो, हाइनाको वाल मतलव गरेको थिएन, हाइना भने याचनायुक्त नजरले माथितिर हेरिरहेको थियो । लाग्थ्यो हाइना भन्दै थियो -’चितुवा दाई, त्यो खुट्टो चाहीं मलाई देऊ न यार, हिजो देखि कुरिरहेको छु ।’ अझ चितुवाको हाउभाउ हेर्दा लाग्थ्यो, चितुवा भन्दो हो -’चुप लाग पाजी, आफू सिकार गर्न सक्दैनस् ।’

मैले भनें -’हाइनाको जीवन पनि के जीवन, चितुवाको जस्तो जीवन पो जीवन ।’ त्यो चितुवालाई सरकार र हाइनालाई जनतासंग तुलना गर्दै मैले भनें -’सरकारमा बस्नेहरु चितुवा जसरी नै श्रोतमा मोज गरिरहेका छन्, जनताहरु यसरी नै कहिले झर्ला र खाउंला भनेर कुरिरहेका छन् ।’ हाम्रो सफारी गाडीमा बसेको जर्मन पर्यटकले थप्यो -’यो दातृ निकाय र लोकल एनजिओसंग तुलना गर्न सकिने पनि देखियो ।’ सायद त्यो खैरे कुनै देशको दातृ निकायको हाकिम थियो होला ।

पछि कारण थाहा भयो, त्यो रेडियो स्टेसन कांग्रेसीहरुको पो रहेछ । म एमाले परेछुं । कांग्रेसीहरुको दुहुनु गाई जस्तो रेडियो स्टेसनमा गएर मैले उनीहरुको दैनिकीमा बाधा पो पुर्‍याउने हो कि भन्ने डर कांग्रेसी पत्रकारहरुलाई भएछ । ‘एमालेको भर्तिकेन्द्र बनाउने ?’ भन्दै ती संयोजकलाई त्यसका कांग्रेसी सञ्चालक पत्रकारहरुले र्‍याखर्‍याख्ती पारेछन् । आफ्नै जागिर पो जाने हो कि भनेर डरले तिनले मलाई नआउन अनुनय गरेका रहेछन् । मेरो जीवनमा ‘तं एमाले होस्’ भनेर पहिलो पटक ठप्पा लागेको यो नै पहिलो घटना थियो । पछि प्रेस चौतारी भन्ने एमाले निकट पत्रकारहरुको संस्थाले आन्दोलन गर्नु पर्‍यो भनेर भनेको थियो । मलाई राजनीति गर्नु थिएन, न त फेरी फर्केर त्यस रेडियो स्टेसनमै जानु थियो । त्यसैले त्यो बाटो रोजिंन । एक रात प्रेस चौतारीका नेता (उपाध्यक्ष हुन् क्यारे) शीव डोटेलले १० बजे तिर ‘तंलाई निकाल्ने रेडियो स्टेसनको अगाडी मैले मुतेर आएं’ भन्दै मलाई फोन गरेका थिए ।

हो, म एमाले थिएं । म झापामा जन्मे हुर्केको हुं । म किशोरावस्थामा प्रवेश गर्नैलाग्दा नेपालमा प्रजातन्त्र पुनस्र्थापना भयो । झापामा त्यसबेला गरिबहरु बामपन्थि, धनीहरु अन्य पार्टी भन्ने मान्यता थियो । मेरो परिवार गरिब भएकाले म स्वत बामपन्थि भएं । त्यसताका मालेबाट एमाले भएको पार्टीमा मेरा परिवारका अग्रज सदस्यहरुको आस्था थियो । हाम्रो नेपाली संस्कारमा बाबु जुन पार्टीमा लाग्यो छोरो पनि त्यही पार्टीको हुने प्रचलन छ । म एमालेको निष्ठा, आर्दश वा उसले समातेको बाटो मन पराएर एमाले भएको थिइंन । म स्वतः एमाले भएको थिएं । पहिलो आम निर्वाचनताका म सिपी मैनालीको भाषण सुन्न अरुका पछि लागेर पैदल धेरै टाढासम्म पुगेको सम्भिmन्छु । मन पराएको पार्टीसंग नजिक हुन खोज्नु स्वभाविक हो, नेपालगञ्ज आएपछि यो क्रमले निरन्तरता पायो । मैले एमाले भएर सक्रिय राजनीति कहिल्यै गरिंन, एमाले भएर कुनै पद प्राप्त गरिंन, फाइदा प्राप्त गर्न पार्टीको नाम भजाउने मेरो दिमागमा कहिल्यै आएन । देशका अन्य लाखौं समर्थक जस्तै संगठित सदस्य भने भै रहें ।

कहिलेकांही नचाहेरै दुईमा एक रोज्नु पर्दो रहेछ । ब्यवसायिक स्वतन्त्रता र पार्टीको आस्था रोज्नु पर्यो भने के रोज्ने ? म निश्चय नै स्वतन्त्रता रोज्छु । छिमेकी दुस्मनको घरमा बाघ पस्यो भनेर खुच्चिङ गर्नु पूर्व त्यो बाघ अब मेरो घरमा पनि आउनेछ भन्ने सोच्नु बुद्धिमानी हुने मेरो ठहर छ । यो प्रसंग एमाले पार्टीमा देखिएको ‘डन निर्भरता’ र ब्यवसायिक सुरक्षाको सवालमा आएको हो । बिराटनगरमा एक पत्रकार कुटिए । संयोगले आक्रमणकारी र योजनाकारहरु एमाले निकट परेछन् । अहिले त एमालेको सरकार छ, प्रधानमन्त्री एमालेका छन् । कुट्ने र मतियारहरुलाई समातेर कानुनी दायरामा ल्याउनु पर्ने सरकारको दायित्व हो । तर, एमाले स्वतन्त्रता पक्षधरहरुको पार्टी रहेनछ । ‘पत्रकार कुट्नेलाई मैले राखेको छु सक्छौ भने पक्राउ गरेर देखाओ’ भनेर एक एमालेका खोल ओढेका मुस्तण्डे चिच्याईरहेका छन् । सरकार ती मुस्तण्डे प्रति नतमस्तक छ । अझ नेपाल पत्रकार महासंघको स्थलगत प्रतिवेदन र आन्दोलन प्रति नै प्रेस चौतारी भन्ने एमाले पत्रकारहरुको संस्थाले त प्रश्नचिन्ह उठाएको छ । लिलाराजलाई कुट्नेहरुले भोलि बिष्णु रिजाललाई नकुट्लान् भन्न सकिन्न । अनि, त्यसबेला पनि ‘गुण्डा र डनहरुले उठाएर दिएको पैसाले चलेको पार्टी एमाले’ पर्शुराम बस्नेत र महेस बस्नेत नामधारीहरुको बिरोधमा जाने छैन । अहिले पार्टी निर्देशन बमोजिम प्रेस चौतारीको नामबाट महासंघको आन्दोलनको बिरोध गर्ने पत्रकारहरु त्यसबेला के गर्लान् ?

सबैका आफ्ना आफ्ना प्राथमिकता हुन्छन् । मेरो प्राथमिकता स्वतन्त्रता हो । अरुको प्राथमिकता पार्टी, पैसा, वा अन्य केही यस्तै होलान् । गुण्डा पालेर पार्टी बलियो बनाउन खोज्दैछ एमाले । तर, एमालेले बुझ्नेपर्छ, गुण्डाहरुको कुनै पार्टी हुदैंन । उनीहरु त राजनैतिक आवरणमा असिमित अपराध गर्न पाउने अधिकारका लागि पो पार्टीमा आएका हुन्छन् । गुण्डाहरु त भोलि अर्को पार्टीमा जानसक्छन् वा हिसाब मिलेन भने आफ्नै पार्टीका मान्छेहरुलाई नै सिध्याउन सक्छन् । म जस्तै लाखौं जनताले संगठित सदस्य भएवापत मासिक रुपमा तिरेको लेबीले चलेको पार्टी अहिले गुण्डाहरुको ‘मोहजाल’ मा कसरी फसंेको रहेछ भन्ने यो घटनाले प्रस्ट पारेको छ । स्वार्थपूर्तिका लागि नेताहरुले अपराधीहरुको प्रयोग गरेमा कसरी कालान्तरमा उनीहरु अपराधीकै चक्रब्युहमा फस्दा रहेछन् भनेर एमालेको यो घटना हेरेमा पर्याप्त छ । हुन त पर्शुराम, महेस बस्नेत वा झलनाथ, केपी माधव सबैलाई मानिसहरु एमाले भनेर चिनिरिहेका छन् । मलाई पनि  कोही कोही(पार्टी भित्रका केही मानिसहरु) एमाले नै भनेर चिनिरहेका होलान् । तर, म अपराधीहरुको पार्टी र अपराधीहरुलाई संरक्षण गर्ने पार्टीको बिरोध गर्छु । पहिले म आफूलाई ‘एमाले हूं’ भनेर सार्वजनिक रुपमा भन्न पाउंदा गर्व गर्थें, अहिले हिनताबोध र लाजको महसुस गर्छु । लाग्छ, एमाले अब हामीजस्ता जनताको पार्टी रहेन ।

एकदिन तिनै युवती एकजना सहकर्मीलाई सोध्दै मेरो कार्यकक्षमा आइन् । त्यतिबेला उनले खोजेकी सहकर्मी कार्यालयमा थिइनन् । ‘आएपछि तिमीले खोजेको खबर सुनाई दिउंला’, मैले यति भनेपछि उनी गइन् । सहकर्मी आएपछि मैले छेउको अफिसकी एक युवती उनलाई खोज्दै आएको कुरा सुनाएं । उनले सोधिन्- ‘को युवती ?’ मलाई ती युवतीको नाम त्यसबेलासम्म थाहा थिएन । मेरो मुखबाट फुत्त निस्कियो, ‘एरियल लेडी ।’ मेरो सहकर्मीले छक्क पर्दै प्रश्न गरिन् – ‘एरियल लेडी भनेको को हो ?’ मैले भनें, – ‘टाउका भरि मोबाइलका टावर जस्तै एरियल बनाएकी क्या, मलाई त्यसको नाम थाहा छैन ।’ उनी जोडले हांसिन्, अनि म पनि हांसे । ‘तिम्रो मोबाइलमा त नेटवर्क समस्या छैन होला है,’ एक भेटमा ति युवतीलाई मैले जिस्क्याएं । ‘किन’- उनको प्रश्न आउंदै गर्दा मैले भनें, -’तिम्रो टाउको भरी मोबाइलका टावरजस्ता एरियल ठडिएका छन् ।’ मैले यसो भन्दा उनले हांसो थाम्न सकिनन् र जोड जोडले हांस्न थालिन् म भने आफ्नो कार्यकक्ष तिर लागें ।

शारिरीक हिसाबले पुरुष बनावट भएको तर स्वच्छाले युवती जस्तो भएर हिड्ने एकजनाको पहिरनलाई लिएर -’जो संग केही छैन, त्यसैले देखाउन खोज्छ’ भनेर म नेपालगञ्जमा हुंदा मेरा साथीहरु बिच एक चर्चा हुन्थ्यो । यो कथा त यहां पनि लागु हुदो रहेछ । ती एरियल लेडीले बनाउने कपालका सबै स्वरुपमा नक्कली कपाल पो प्रयोग हुदों रहेछ । एरियल लेडीका टाउकामा कपालका नाममा कालोपत्रे सडक किनारमा उमि्रएको दुबो जति मात्रै रहेछ, अति त नक्कली कपाल जस्तो लगाएपनि भयो, जस्तो बनाएपनि भयो ।

अपि|mकाका मान्छेहरुको कपाल किन घुमि्रएको हुन्छ भनेर त यस अघिकै लेखमा चर्चा भै सक्यो, पुरानो कुरालाई के दोहोर्याउनु, अब प्रंसग कपाल थरी-थरीका । अपि|mकनहरु कपालका मामलामा एकदमै गरिब हुंदा रहेछन् । तिनको कपाल एकदमै बाक्लो गरि आउंदो रहेछ र निस्कन पाएको छैन, घुमि्रएर गुजुल्टो पर्ने । त्यसैले पुरुषहरु आधा इन्च जति लामो हुन नपाउंदै चिन्डे भै हाल्दा रहेछन् । सबै हजामहरुले टाउको चिन्डे बनाउने मेसिन राखेका हुंदा रहेछन् । अनि खुर्पाले दुबो खुर्किएजस्तै मेसिनले अपि|mकन टाउको मुडुल्याउंदो रहेछ । सबै अपि|mकन पुरुषहरु चिन्डे हुनुको रहस्य यो रहेछ । महिलाहरुको कपाल पनि त्यसै गरि आउंदो रहेछ, स्कूले वालिकाहरु त्यस्तो कपाललाई मसिनो धागोले लहरमा सिनित्त पारेर बांध्दा रहेछन्, यसो गर्दा उनीहरुको टाउको धान रोप्न ठिक्क पारेको खेतको गह्रा जस्तै देखिन्छ । कोहीले भने तेल -वा यस्तै केही) लगाएर ठाडो बनाउंदा रहेछन् र कसैले चांही रोप्न ठिक्क पारिएको धानको बिउका मुठा जस्तै साना साना मुठा बनाएर धागोले बांध्दा रहेछन् । कोहीले भने पुरुषले जस्तै मुडुल्याउंदा रहेछन् । जवान भै सकेपछि चांही महिलाहरु आफ्नो कपाल राम्रो बनाउन अथक प्रयास गर्दा रहेछन्, एरियल लेडीले जस्तै ।

यो त भयो अपि|mकनहरुको कपालको कथा । मेरो कपालको कथा फेरी छुट्टै छ । म बस्ने ‘मायाडी कम्पाउण्ड’ का बालवालिकाहरु मेरो कपाल सुम्सुम्याएर अचम्म मान्थे । मेरो नरम कपाल छोएर उनीहरुलाई अचम्म लागेको थियो भने मलाई पनि उनीहरुको घुमि्रलो, बाक्लो र कडा कपाल छुंदा अचम्म लाग्थ्यो । मैले यहां पहिलो पटक कपाल कटाएर पैसा तिरिसकेपछि प्रकाश दाईले सुनाएको यौटा किस्सा सम्भिmंए । प्रकाशदाई बिदेशमा हुंदा एक भारतीय पनि संगै बस्थ्यो रे । एक दिन २५ डलर तिरेर कपाल कटाएर आएपछि त्यो भारतीयले प्रकाशदाईसंग भनेछ -’यहां सर (टाउको) कटवाना आसान है, वाल कटवाना नहीं ।’

म यहां आएको दुई महिना पछि कपाल काट्नु पर्ने महसुस हुन थाल्यो । म बसेको सहर पेटाउकेमा सारा खोज्दा पनि कैंची चलाउन जान्ने र कैंची भएको हजाम भेटिएन । यहां चिने जानेका सबैलाई मेरो कपाल काट्नु छ, हजाम खोजिदेऊ भनें । कसैले कैचीं चलाउन जान्ने हजाम भेटेन । इन्डियनले कहां कपाल काट्दा रहेछन् भनेर सोध्ने गएं । इन्डियनहरु त घरमै एकले अर्काको कपाल पो काट्दा रहेछन् । निधारमाथिको कपाल झरेर सिद्दिन लागेपनि मेरो कपालले दुई तिरका कान छोप्न आटिंसकेको थियो तर हजाम भेटिएन । यौटा इन्डियनले लुसाकामा इन्डियन हजाम भएको बतायो । म पनि जे परे परोस् भनेर म बसेको ठाउंबाट एकतर्फी झण्डै १६ सय नेपाली रुपैया गाडी भाडा लाग्ने लुसाकातिर हांनिए । लुसाकामा कपाल काट्ने पसल खोलेर बसेको एक इन्डियन भेटियो । त्यसैले काटिदियो मेरो कपाल । पैसा तिर्ने बेलामा मैले -’कितने रुपयें दू?’ भनेर सोधेंछु । उसले भन्यो, ‘यहां रुपिया नहि चल्ता भाइजान, २५ हजार क्वाचा दे दो ।’ ‘२५ हजार क्वाचा’ भनेको सुनेर पहिले त मजाक पो गरेछ कि जस्तो लाग्यो, ५० हजारको नोट निकालेर दिएको त उसले २५ हजार मात्रै फिर्ता दियो । अनि थाहा भयो कपाल काट्न कत्तिको महंगो रहेछ जाम्बियामा भनेर । झण्डै चारसय नेपाली रुपैयाको कपाल कटाइपछि भने दुई महिनालाई आनन्द भयो ।

नेपालीमा ‘त्यसलाई त दशैं आएको छ’ भनियो भने, त्यो ब्यक्ति मस्तीमा छ, कमाउने धन्दामा ब्यस्त छ अथवा त्यसको जीवनमा शुभलाभ हुदैंछ भन्ने बुझिन्छ । यस अर्थमा अहिले जाम्बियनहरुलाई दशैं लागेको छ । किसानहरुले बाली भित्राउने समय छ । मे र जुन महिनामा यहांको मुख्य बाली मकै तयार हुदों रहेछ । बजारमा थपिएका सामान, सडक छेउमा चटक देखाइरहेका मानिसहरु, रक्सी खाएर जताततै लडिरहेका मानिस, रक्सीका पसल वरिपरीको भीड र नयां कपडा लगाएर बजारतिर घुमिरहेका महिला पुरुषहरुको लस्करले जाम्बियामा दशैं आएको मलाई महसुस हुदैंछ । त्यसमाथि मन्द र सितल हावा, बिहान बेलुकाको हल्का चिसो मौसमले त झन नेपाली र जाम्बियन दशैंको फ्युजन भएको जस्तो लागिरहेको छ ।

‘African हरुले खल्तीको पैसा नसकियुन्जेल रक्सी खान्छन्’- केन्याली साथी प्रेष्टनले भनेको मलाई सम्झना आउंछ । बिना जानकारी सोमबार अफिसमा कोही आएन भने त्यो अघिल्लो दिनको रक्सीको ह्यांगओभरबाट उठ्न सकेनछ भन्ने अनुमान लगाइदो रहेछ । किसानहरुसंग पैसा हुने मौसम हो यो । त्यसैले ब्यापारीहरुले बिभिन्न स्कीमहरु निकालेका छन् । मोवाइल सेट, बिद्युतीय सामान, पेय पदार्थ लगायतका धेरै घरायसी प्रयोगका बस्तुमा छुट दिएर ग्राहक तानिरहेका छन् । गाडामा लादेर मकै बेच्न बजार आएकाहरु रक्सीको मातले बस्न नसकेर सुतेर गाडा हांकिरहेको पनि देखिन्छ । ‘पैसा डबल, पैसा डबल’ भन्दै सडक किनारमा चटक देखाउनेहरुको अगाडी भीड बढिरहेको छ । चटकेहरुको पैसा डबल बनाइदिने लोभलाग्दो बिज्ञापनमा भुलेर किसानहरु बेÏवाँकमा पैसा लुटाइरहेको पनि देखिन्छ । प्रति ५० केजी बोराको अहिले २५ हजार क्वाचामा ब्यापारीहरुले किसानबाट मकै उठाइरहेका छन् । यो बर्ष चुनाव हुने हुनाले सरकारले बढि भाउ दिएर मकै किन्ने अनुमान ब्यापारीहरुको छ । सरकारले नै मिल सञ्चालन गरेकाले त्यसको कच्चा पदार्थ मकै यस बर्ष प्रति ५० केजी बोराको ७५ हजार क्वाचासम्ममा किन्ने ब्यापारीहरुले अनुमान गरेका छन् ।

सबै जाम्बियनहरु एकै प्रकारका हुन्छन् भन्न मिल्दैन । यहां मैले केही आदर्श परिवार पनि देखेको छु । मसंगैको  Flant ma बस्ने मिस्टर समेण्डे र उनको परिवार जाम्बियन परम्परा भन्दा फरक छ । समेण्डे एक बहुराष्ट्रिय कम्पनीका प्रवन्धक छन् । उनले ट्रक किनेर भाडामा लगाएका छन्, जग्गा भाडामा लिएर खेती गरेका छन् । उनकी श्रीमति कम्प्युटर बिज्ञानमा स्नातक हुन् र आफ्नै ब्यवसाय सञ्चालन गरेकी छिन् । छोरीलाई आवासीय कन्या बिद्यालयमा पढाएका छन् । किसानहरुसंग उनीहरुले मकै किनेर राखेका छन् र सरकारलाई बढेको मुल्यमा बेचेर नाफा कमाउने सुरमा छन् । उनीहरुका तीन सन्तान सबै बिद्यालय जान्छन्, रक्सी खाएर बवाल गरेको थाहा छैन । मेरो एक सहकर्मी मकै किनेर राख्ने, त्यो बेचेर नयां कार किन्ने योजनामा छ । हालै रिचार्डको घरमा जांदा मकैका तीन अग्ला पहाड देखेर म छक्क परेको थिएं । उसले आफ्नो श्रीमति र आफ्नो छुट्टाछुट्टै मकैको पहाड लगाएको थियो । उसले मकैको पहाडहरुतिर देखाउंदै भनेको थियो-’मेरी श्रीमतिको बर्षभरीको ब्यक्तिगत आवश्यकता पूरा गर्ने र घरखर्च चलाउने पैसा यो बेचेर आउंछ, मेरो चांही यसबाट ।’

किसानहरु मकै उत्पादन हुने बित्तिकै बेचेर घरखर्च टार्छन् र ऋण तिर्छन् । ब्यापारीहरु, खासमा भारतीय मूलका ब्यापारीहरु किसानबाट उठाएको मकैको भाउ कुरेर बसिरहेका हुन्छन् र नाफा आउने बित्तिकै बेच्ने गर्दछन् । बर्षभरि मेहेनत गरेर फलाएको अन्न सस्तैमा बेचेर आएको पैसा धेरैजसो किसानको रक्सी र मोजमस्तीमा खर्च हुन्छ । कति त, घर फर्किदा खाली हात नै पुग्ने गर्छन् । आर्थिक क्रियाकलापमा महिलाको सहभागिता नहुने हुनाले कमाई सबै पुरुषको नियन्त्रणमा हुन्छ र त्यो कहां के मा खर्च गर्ने भन्ने निर्णय पनि पुरुषले नै गर्छ । यसले गर्दा महिलाको सक्रिय सहभागितामा प्राप्त हुने आम्दानीमा उनीहरुको कुनै अधिकार हुदैंन । यसले घरायसी आवश्यकता पूरा गर्न महिलालाई थप श्रम गर्नु पर्दछ । मानिसहरुमा शैक्षिक चेतनाको कमीले पनि ‘म किन गरिब भएं?’ भनेर महसुस गर्ने क्षमता भएको देखिदैंन । त्यसले जति नै अन्न फलाएपनि, मे र जुन महिना पछि किसानहरुको दशैं सकिन्छ र दशा सुरु हुन्छ । यो कथा नेपालमा पनि लागु हुन्छ । त्यसैले, सायद, गरिब र बिकासोन्मुख सबै देशका किसानहरुको कथा यौटै होला ।

जाम्बियाको पूर्वी प्रान्तमा कटेटे नामको सुन्दर पहाडी जिल्ला छ । पूर्वी प्रान्तमा चर्चित Sanfransis अस्पताल यही जिल्लामा पर्छ । कटेटे गएका बेलामा Sanfransis अस्पतालका आइटि अफिसर सिम्बासंग चिनजान भएको थियो । त्यसको एक महिनापछि जर्ज कटेटे जांदा ‘सिम्बालाई मैले सम्झेको छु भनिदिनु है’ भनेको थिएं । जर्ज फर्केपछि सिम्बाको हिन्दी सिनेमाको दृश्यजस्तो यो खबर सुनेर म एकदम आश्चर्यचकित र स्तब्ध भएको थिएं । ‘त्यो सिम्बा पागल रहेछ’- मैले यसो भन्दा जर्जले भनेको थियो, ‘झगडा गरेर सार्बजनिक भएका सिम्बाका दुई जना मात्रै प्रेमिका हुन् । यस्तै अरु कति होलान् ।’ यहां त एकै पटकमा दश जनासम्म केटीहरुलाई एक पुरुषले प्रेमिकाको ब्यवहार गर्ने गरेको समेत पाइन्छ रे ।

एकपटक एकजना सहकर्मी एकदमै उदास थियो । उसको उदासीको कारण उसकी दिदीले गरेको ब्यवहार रहेछ । उसकी दिदीको बैवाहिक जीवन राम्रो भएन र उनी आफ्ना तीन छोरासहित माइतमै बस्न थालिन् । माइतीमा उनी र उनका नाबालक छोराका लागि माइतीले सुत्ने एक कोठा दिएका छन् रे । खाना चांही सयुक्त परिवारमै खान्छन् रे । सहकर्मीकी आमा अन्त गएको बेला उसकी दिदी कुनै एक पुरुषसंग आइछन् र आमाको कोठामा त्यस पुरुषसंग भित्रबाट ढोका लगाएर केही घन्टा बिताइछन् । केटाकेटीको जिज्ञासा त भैगयो, सहकर्मीका भतिजा-भतिजीहरुले झ्यालबाट चिहाएछन् र बेलुका सहकर्मीलाई घटनाको बर्णन गरेछन् । यो घटना बारम्बार दोहोरिन थालेपछि त्यो सहकर्मीलाई तनाव भएको रहेछ । ‘हामीले दिदीलाई छुट्टै कोठा दिएका छौं, आमाको कोठामा किन गएको होला, आमाले थाहा पाउनु भयो भने कत्ति नराम्रो मान्नु होला ।’- उसले भन्यो-’तिम्रो देशमा पनि यस्तो हुन्छ र मिस्टर भण्डारी ?’ मैले भनें-’मेरो देशमा यो कल्पना बाहिरको कुरा हो, हाम्रो देशमा यस्तो हुने त होइन, कसैले कल्पना पनि गर्दैन ।’

बिदेशी हुनाले यहांका मानिसहरुको म प्रतिको जिज्ञासा स्वभाविक हो । तर, मलाई तिनीहरुका प्रश्नले दिक्क बनाउंछन्, रिस उठाउंछन् र झिंजो लगाउंछन् किनभने यहांका मानिसहरुका प्रश्नहरु खाली बिवाह, प्रेम र यौनसंग मात्रै सम्बन्धित हुन्छन् । यहांका पुरुष र महिलाहरुको लागि प्रेम गर्नु भनेको लुगा फेर्नु जस्तै रहेछ ।  ६ महिना लगायो, अनि नयां खोज्यो । जस्तै बढिमा ६ महिना यौटासंग प्रेम गर्यो, अनि कपडा फेरे जस्तै प्रेमी/प्रेमिका फेर्‍यो । को संग प्रेम कति खेर हुन्छ र त्यसको अन्त्य कतिखेर हुन्छ, यहांका मानिसहरुलाई थाहा हुंदैन तर प्रेमिका वा प्रेमी बिहीन ब्यक्ति भने शंकाको दृष्टि हेरिन्छन् कुनै शारिरीक कमजोरी भएजस्तै ।

मलाई आश्चर्य लाग्ने यहांको अर्को पाटो भनेको १६ बर्ष भन्दा कम उमेरका गर्भवती  किशोरीहरु स्कूले पोशाकमा बिद्यालय गएको देखिनु हो । यहां बिवाह नगरी बच्चा जन्माउनु कुनै आश्चर्य होइन । त्यस्ता बच्चाको बाबु समेत कतिपय अवस्थामा थाहा हुदैन वा प्रेमी भनिएकाले स्वीकार गर्दैनन् । बच्चाको जन्मदर्ता जिल्ला कमिसार कार्यालयले गर्दो रहेछ, बच्चाको जन्मदर्ता गर्नु पर्ने कसैले आवश्यकता महसुस गरेको पाइएन, राज्यको पनि प्रोत्साहन गर्ने कुनै कार्यक्रम देखिएन । यो देशको औसत आयू ४० बर्ष छ, महिलाको अझ कम छ । सडकमा हिडेका हरेक तीन मध्ये दुई महिलाहरुको पिठ्यूमा बच्चा हुन्छ । तर, नेपाल भन्दा ५ गुणा ठूलो क्षेत्रफल भएको देशमा जन्मदर र मृत्युदर बराबरी भएकोले होला सायद जनसंख्या भने नेपालको भन्दा आधा मात्रै छ ।

हाम्रो देश गरिब छ । हाम्रो देश अशान्त छ तर मलाई लाग्छ हामी जाम्बियन भन्दा धेरै धनी छौं । हाम्रा सस्कृति, सामाजिकता, मुल्य र मान्यताहरु उत्कृष्ठ छन् जसले सामाजिक बिचलन रोक्न मद्दत गरिरहेका छन् । हुन त पांच हजार बर्ष पहिले नै एसियामा सभ्यताको बिकास भै सकेको  इतिहास छ, जतिबेला Africa पत्ता लागेकै थिएन । तर लाग्छ, अपि|mकाका केही देश अझै रामापिथेकसकै युगमा छन् । उनीहरु सभ्य हुन अझै केही शताब्दी कुर्नु पर्ने देखिन्छ ।

जिरे खुसार्नी नामको नेपाली हास्य सिरियलमा, ‘प्वाक्क मुखाँ हान्नुजस्तो’ भन्थ्यो, त्यसको एक पात्रले । अहिने नेपाली जनताले त्यो थेगो ठ्याक्कै कपी गरेर ब्यवहारमा पेष्ट गर्न लागि परेका छन् । दुई नेपालीहरु देबीप्रसाद र प्रेम सापकोटाले त झलनाथजी र झक्कुनाथजीको गालामा प्वाक्क हानि भ्याए । अरु पनि हान्ने गोरु झैं रन्थनिएका छन्, तर हान्ने हुति नभएकाले यही थेगो भट्याउंदै बसिरहेका छन् । नेपाली जनताको रिस अरुसंग होइन, २ बर्ष भित्र ‘दामी संबिधान’ बनाउंछु भन्दै भोट लिएर गएका सभासदहरु प्रति हो । सभासद त गए, तर तिनीहरु गएको गयै भए, न संबिधान बनाए, न त समयमा बनाउन नसक्नुको स्पष्टिकरण नै दिन आए । अनि जनता नरिसाएर के गरुन् त ?

धेरै नेपालीले देख्न नपाएको शहर काठमाण्डौंमा बस्ने सभासद के गर्दैछन् भनेर गाउं गाउंमा खबर पुर्याउन अहिले रेडियो टिभीहरु धेरै खुलेका छन् । तर जनताले सभासदका बारेमा राम्रो समाचार सुन्न भने पाएका छैनन् । कोही सभासद बिजुली चोर्दा चोर्दै पक्राउ परेका समाचार सुनिन्छ । ‘हजुर त ठूलो मान्छे बिमानस्थलमा कडिकडाउ सहन नपरोस्’ भनेर सरकारले बिदेश उड्न दिएको रातो पासपोर्ट नै बेचेर खाएको समाचार आउंछ । कोही भने सभासद भनेको भगवानकै अवतार हो भन्ने सम्झेर मान्छे कुट्दै, तर्साउदै हिडेका पनि छन् । कोही सभासद पुलिस बनाइदिन्छु भन्दै पैसा उठाइरहेका छन् त धेरै चन्दा दिने तस्कर/बिदेशीलाई सभासद र मन्त्री बनाएको समाचार पनि सुन्ने गरिन्छ । जनताले तिरेको करबाट एक महिनाको ५० हजार रुपियां बढि सभासदले तलब खान्छन् रे । त्यति पैसाले नपुगेर संबिधान बनाउन गएका सभासद, संबिधान नबनाई ‘दुई नम्बरी धन्धा’ गर्न थालेपछि जनताले झापड नहानेर, पूजा गरुन् त ?

हुन त नेपाली खाने पिउने मामलामा धेरै अगाडी छन् । सरकारी बिमानका कर्मचारीले बिमान भित्रकै सामान बेचेर खाए रे भन्ने केहि दिन समाचार पनि आएको थियो । ‘नेता र कर्मचारी मिलेर सिंगै बिमान पचाउन सक्ने देशमा जाबो केही करोडका सामान कर्मचारीले बेचेर खाए त के भयो’ भनेर होला यसको बिरोध भने केही भएन । ‘जुन भाँडोमा खायो, त्यही भाँडोमा कुन्नि के गर्‍यो’ भने झैं नेपालीहरु जहाँ आवद्ध छन् त्यहीबाट खान सुरु गर्छन्, धमिराले धोद्रो पारको काठ झैं केही बर्षमा डकार्दै रिटायर्ड हुन्छन् र अरुलाई खान चान्स दिन्छन् । तेल बेच्ने सरकारी निकायले तेल नै खाएको छ त अलकत्रा बेच्ने कम्पनीले अलकत्रा नै भ्याएको छ । खानमा उस्ताद नेपालीहरुमध्ये बाट नै छानिएका हुन् हाम्रा सभासदहरु पनि । भाग्यवादी चिन्तन र सांस्कृतिक पृष्ठभूमिबाट आएका नेपालीहरुले जतिसुकै क्रान्तिका कुरा गरे पनि जति रातो फेटा टाउकामा बांधे पनि ‘धन देख्दा महादेवका तीन नेत्र’ भने झैं पैसा देखेपछि र्‍याल चुहिहाल्दो रहेछ । अनि त सभासदहरु संबिधान बनाउन छोडेर तस्करको पछि लाग्ने नै भए नि ।

‘कस्तो अचम्म ! हामी सरकारी स्कूल पढ्दैनौ, सरकारी जहाज चढ्दैनौ । सरकारी अस्पताल जांदैनौ, सरकारी अखबार पढ्दैनौं, सरकारी टिभी हेर्दैनौं । तर सरकारी जागिर खान किन मरिहत्ते गर्छौं ?’- केही महिना अघि एक मित्रले फेसबुक स्टाटसमा लेखेका थिए । यो स्टाटस पढेपछि मैले पनि निकैबेर सोचें, आखिर मेरो दिमागले उत्तर पनि भेट्यो । हामी अल्छी सामाजिक परिवेश र मानसिकतामा हुर्किएका कामचोर प्राणी हौं । हामी कानुन हातमा लिन र अरुमाथि त्यो लादेर आफू शासक हुन मन पराउछौं । हामी आफ्नो जीवन सुरक्षित बनाउन, कामै नगरी पैसा कमाउने दाउ खोजिरहेका हुन्छौं । यी यावत कुराहरु सरकारी सेवामा मात्रै सम्भव छ । कानुनको अपब्याख्या गर्ने, काम नगरि तलब पकाउने र आफूले पाएको अधिकार दुरुपयोग गरि देश बिगार्नेलाई सहयोग पुर्‍याउने र त्यसबापत अनुचित लाभ लिने कार्य सरकारी निकाय प्रवेश पछि मात्रै सम्भव हुन्छ । अझ देशको संबिधान नै बनाउने अधिकार पाएका सभासदहरु त झन महासरकारी भए । उनीहरु हाम्रै समाजका उपज हुन्, हाम्रै मानसिकताको प्रतिनिधित्व गर्छन् । यस्ता महासरकारी सभासदबाट समय सापेक्ष र जनअपेक्षा अनुरुप काम होला भन्नु त ‘स्यालले के झर्ला र खाउँला भनेर साँडेको पछि लागे’ झैं देखिन्छ ।

देशी बिदेशी सबै तत्वको चित्त बुझाउंदा र सबैलाई भागबण्डा लगाउंदा सभासदको संख्या ६ सय नाघ्यो । यी जनताको भोटबाट जनताको पक्षमा संबिधान बनाउन छानिएका थिए । तर बिडम्बना, जनताले बढारेर किनारमा पुर्‍याएका, भ्रष्ट आचरण र ब्यवहारले कुहिएर गन्हाउन थालेका मान्छेहरु पो मन्त्री भए । समयले पाखा लगाएका यस्ता कथित नेता प्रतिशोधमा उत्रेका छन् । आफूलाई हराउने संबिधान सभा निर्वाचनबाट बिजयी हुनेलाई संबिधान बनाउन नदिन तिनको ठूलै तिकडम जारी छ । ती अझ सरकारमै भएको पार्टीमा छन् । एमाले भित्रका खड्ग ओली, माधव नेपाल तिनै गुट मध्येका हुन् जो संबिधान बन्दा भन्दा नबन्दा धेरै खुसी हुन्छन् । यस बाहेक बिदेशीको मानो खाएर तिनकै भजन गाउने भजन मण्डली पनि नेपालमा छन्, उनीहरु बिदेशीले जसो सिकाउछन् त्यसै गर्न बाध्य छन् । आखिर नुनको सोझो त गर्नै पर्‍यो, यी राष्ट्रघातीहरुलाई पनि । यस बाहेक एक दशक अघिको ब्यवस्था नै ठीक भन्नेहरु पनि उत्तिकै सक्रिय हुन खोज्दैछन् । माउ पार्टीहरु बीच भएको कलहको फाइदा उठाउदैं तिनीहरु ‘ताजा जनादेश’ त कहिले के भनेर टाउको उठाउन खोज्दैछन् ।

जनताप्रति इमानदार हुने हो भने संबिधान लेख्न कति समय लाग्छ ? म यो कुराको अनुमान गर्न सक्दिंन । जनताले छानेका ६ सय बढि सभासद मध्ये धेरैलाई त अझै संबिधान कसरी तयार हुन्छ थाहा छैन होला । जनतालाई पनि भ्रम छ, कापी र कलम लिएर बिद्यार्थी कक्षा कोठामा बसेर जांच दिए झै संबिधान सभा हलमा बसेर सभासदले नै संबिधान लेख्ने हो भनेर । संबिधान सभामा प्रस्तुत भएको प्रस्तावित संबिधान ठीक छ भनेर ताली बजाउन मात्र यो संख्या आवश्यक छ, बांकी काम त संबिधान सभा माताहतका समिति र बिज्ञहरुले गर्छन् । तर जनता भने, आफूले नयां संबिधान बनाउन भोट दिएर पठाएको मान्छे, शहरको भवसागरमा कुहिरोको काग झैं रनभुल्लमा परेको देखेर स्तब्ध छन् । उनीहरु भित्रभित्रै मुरमुरिएका छन् । कोहीकोही ले त आक्रोस देखाइ पनि सके, धेरै चांही आक्रोस दबाएर बसेका छन्, तर धेरै दबायो भने त्यो बिष्फोट भएर निस्कन पनि सक्छ ।

बिदेशमा बसेका नेपालीहरुलाई आफ्नो देशमा केही राम्रो काम होस् र चर्चा गर्न पाइयोस् भन्ने भइरहन्छ । नेपालमा चर्चा गर्ने लायक राम्रो काम केही भएका छैनन् । समाचारपत्रहरु राजनैतिक दोषारोपण युक्त भाषणले भरिएका हुन्छन् । नकारात्मक समाचार बाहेक पढ्न र चर्चा गर्न लायक केही हुंदैनन् । तर, अघिल्लो हप्ता भने नेपाली छापामा गज्जवको समाचार पढ्न पाइयो । एउटी युवतीले झोलामा एकानब्बे लाख र यौटा हिराको हार भेटिन् रे अनि दुई दिन पछि बास्तविक मालिक पत्ता लगाएर फिर्ता पनि दिइन् रे । अझ, इनाम स्वरुप लिएको दुई लाख समेत लिइनन् रे । वल्लबल्ल पढ्न पाइएको यो सकारात्मक समाचार भन्दा ठूलो गफ गर्ने बाटो के हुन्थ्यो र ?

तर यो समाचार तुरुन्तै बकम्फुसे भएर निस्कियो । यो समाचारले त हामीजस्ता आम पाठक मात्रै होइन, नेपालका राष्ट्रपति र प्रधानन्यायधीस समेतलाई मूर्ख बनाएछ । नेपालका राष्ट्रपतिलाई युनिटीवालाले एकपटक मूर्ख बनाएका थिए । युनिटीवालाले राष्ट्रपतिज्यूलाई हामी सम्मान गर्न चाहन्छौं भनेर समय लिए र शितल निवास भेट्न गए । राष्ट्रपतिलाई यौटा ताम्रपत्र थमाएपछि, ‘हजुर, काशी गुरुङज्यू त महान राष्ट्रवादी, उहाँलाई पनि यो राष्ट्रपतिज्यूका हातबाट’ भनेर आफैंले घरबाट बनाएर लगेको सम्मानपत्र धारण गरे, फोटो खिचाए र त्यही फोटो भजाएर अकूत कमाए । अनुजा बानिया नाम गरेकी अर्की पात्र त्यो भन्दा डबल भएर निस्किइन् । युनिटीवालाको नियत कमाउने थियो, कमाए तर अनुजाले त टाढिएको प्रेमीलाई नजिक्याउन काल्पनिक कथा श्रृजना गरेर दुनियांलाई बेवकुफ बनाइन् ।

यो समाचार आउने बित्तिकै आम नागरीकमा आएको तरंगले मानिसहरु सकारात्मक समाचारका कति भोका रहेछन् भन्ने तस्वीर छर्लङ्ग पारेको छ । समाचार आएकै दिन कसैले अनुजाको नाममा फेसबुक एकाउन्ट खोलि भ्याएछ । अर्काले अनुजाको फेसबुक समुह पनि बनाइ भ्याएछ । अनुजाको एकाउण्टमा २ सय ४२ जना साथी पनि भै सकेछन् । हरेक ब्यक्तिले आफ्ना फेसबुक भित्तामा पनि अनुजाको प्रशंशा परेर केही न केही लेखेका थिए । यसरी रातारात लाखौंबिच ‘सेलिब्रेटी’ बनेकी अनुजासँग बिहे गर्ने प्रस्ताव समेत फेसबुकमै ब्यक्त भए । तर यो पात माथिको शित धेरै टिकेन । धरानकी पत्रकार सिता मादेम्बाले आफ्नो ब्लगमा यो समाचारप्रति शंका गर्दै यौटा लेख लेखिन् । लगत्तै कान्तिपुरले माफी समेत माग्यो र बधाई दिने र प्रशंसा गर्नेका शब्दहरु आक्रोसमा बदलिए ।

सुचना प्रविधिमा पहुँच पुगेकाहरुले फेसबुकलाई आक्रोश ब्यक्त गर्ने माध्यम बनाए । अहिले ‘म अनुजालाई घृणा गर्छु,’ ‘बदमास अनुजालाई कारवाही गरौं’ भन्ने चार बढि समुह फेसबुकमा खोलिएका छन् । एक युवकले अनुजाको नाममा खोलिएको एकाउन्टमा पोष्ट गरे – ‘सर्बप्रथम अनुजालाई इमानदारिताको शुभकामना । कलियुगमा पनि सिताको उदाहरण देखाउने नेपालकी एक मात्र छोरी अनुजालाई सम्मान गरियोस् भन्ने माग गर्दछु ।’ केही दिन पछि तिनै युवक लेख्छन् – ‘धिक्कार छ अनुजा तलाई, यस्तो झुट पनि बोल्नु, अब सन्सारको अगाडी कसरी मुख देखाउने तैंले, छिः छिः ।’ पत्रकारका शुभचिन्चक अर्का फेसबुकवालाले लेखे – ‘यो अनुजे आफू त खत्तम भै भै, पत्रकारहरुलाई समेत खत्तम पारी । यसलाई त कालो मोसो दलेर नेपाल घुमाउनु पर्छ ।’ ‘यसको दिमाग फुस्केको हो रे, आठ कक्षामात्र पढेकी हो रे ।’- अर्का पुष्ट्याई गर्छन् । दिनेश शाक्य आफ्नो आक्रोश यसरी ब्यक्त गर्छन् – ‘अनुजा मुर्दावाद, यो केटी देशको लागि घातक हो, थुक्क पापी ।’

फेसबुकवालाले अनुजाको मात्रै होइन, पत्रकार र समग्र पत्रकारीताकै दोहोलो काडेका छन् । कोही कोहीले त अश्लिल गाली समेत गरेर लेखेका छन् । सिद्दि श्रेष्ठ लेख्छन् – ‘दुबै तिरको गल्ती छ, कारवाही दुबैलाई हुनु पर्छ । किनकी, अनुजाले पनि यस्तो झूटो कुरा सार्वजनिक गर्न मिल्दैन र मिडियाहरुले पनि यस्तो कुराको सत्य नबुझि छाप्न मिल्दैन, कि कसो ?’ हावादारी समाचार लेख्ने पत्रकार, पत्रिका भन्दै गाली गर्नेहरुको संख्या पनि बढि रहेको छ । आम नागरिकले सञ्चार माध्यमलाई गाली गर्ने उपयुक्त थलोको रुपमा अहिले फेसबुकलाई प्रयोग गरिरहेका छन् । आवश्यक बिश्लेषण नगरी प्रशारण, प्रकाशन गरिनाले अनुजा काण्डमा मिडियाको पनि गल्ती छ । फेसबुकमा बिश्लेषण के के मा हुनु पथ्र्यो भनि सुझावहरु पनि दिइएको छ । ‘रकम हराउने र फेरी पाउने भाग्यमानीको प्रतिक्रिया खोई ?’ ‘झण्डै एक करोडको कारोबार गर्ने मान्छे थोत्रो बस चढ्छ ?’ ‘बैंकबाट अनलाईन रकम ट्रान्सफरको सुबिधा हुदाहुदैं किन कोही त्यति रकम बोकेर हिड्छ ?’ ‘त्यत्रो रकमको तौल कति हुन्छ, कत्रो ब्यागमा अटाउंछ, र सार्बजनिक बसको बेवारिसे झोला कसैले यति सजिलै लान पाउंछ ?’ भन्ने बिश्लेषण गरेको भए यो घटनाको समाचार सार्बजनिक हुनु अघि नै पर्दाफास हुने फेसबुकवालाहरुको प्रतिक्रिया छ ।

मिडिया बेवकुफ बनेको यो भने पहिलो पटक होइन । केही बर्ष अघि रसेन्द्र भट्टराई नामका ‘जर्जबुसका साथी, बिल गेट्सका दाई जस्तै, धनी नेपाली ब्यवसायी’ भन्दै नेपालको एक प्रमुख पत्रिकाले समाचार बनायो । केही दिन पछि सन्सारका धनी मध्येका एक तिनै रसेन्द्रले होटलमा बसेको विल तिर्न नसकेको त्यही पत्रिकाले लाजै पचाएर छाप्यो । केही समय अघि मात्र डाक्टर भक्तमान अपहरण काण्डमा माओवादीका नेता बादलको निर्देशनमा उनलाई बाग्लुङ पुर्‍याइएको समाचार एक दैनिकले छाप्यो, पछि थाहा भयो भक्तमान त बाग्लुङ हैन, नुवाकोट पो पुर्‍याइएका रहेछन् ।

नेपालमा सञ्चार माध्यमहरु धेरै छन् । समाचार कहिले पहिले प्रसारण, प्रकाशन गर्ने भन्ने नजानिदो होडबाजी छ । यही होडबाजीको फाइदा उठाउदैं अनुजाले मिडियालाई राम्रैसंग ‘मुर्गा’ बनाइन् । फेरी नेपालका सञ्चार माध्यमको बिश्वसनियता जनमानसमा राम्रो छ । पत्रिकामा छापिएको कुरालाई सतप्रतिशत बिश्वास गर्नाले नै अनुजाले एकदुई सम्मान ग्रहण गर्न पनि भ्याइहालिन् । अरु सम्मानको तयारी हुदैं थियो, धन्न सम्मान गर्नेको भने घटनाको चांडै पर्दाफास भएर इज्जत जोगियो । अनुजा काण्डले नेपालीहरु नामका लागि कति सम्म नाटक गर्न सक्दा रहेछन् भन्ने देखाएको छ भने मिडियालाई सूचना बिश्लेषण नगरी समाचार बाहिर ल्याउंदा पर्ने असरबाट राम्रै पाठ मिलेको हुनुपर्छ ।